ไรแดงเป็นสัตว์น้ำ จำพวก Crustacean ที่มีขนาดเล็ก พบอาศัยอยู่ทั่วไปในแหล่งน้ำธรรมชาติ และได้ถูกนำมาใช้เป็นอาหารสำหรับการเลี้ยงลูกปลาวัยอ่อน ไรแดงแต่ละตัวจะมีอายุประมาณ 4 - 6 วัน ไรแดง 1 แม่พันธุ์ สามารถให้ลูกได้ถึง 5 รุ่น หรือเฉลี่ย 15 ตัว/แม่พันธุ์ การเจริญเติบโตของไรแดงจากตัวอ่อนจนเป็นตัวเต็มวัยใช้เวลา 20 - 28 ชั่วโมง อาหารของไรแดงส่วนมากเป็นพวกบัคเตรี และแพลงค์ตอน

วิธีการเพาะเลี้ยงไรแดงในบ่อที่ได้ทดลองโดยนักวิชาการและประสบผลสำเร็จมาแล้วมีด้วยกันหลายวิธี
เช่น การใช้ปุ๋ยมูลสัตว์ เลือดสัตว์ กากถั่ว และอาหารปลาอัดเม็ดสูตร สปช. ซึ่งแต่ละวัสดุที่ใช้มีวิธีการดำเนินการตามขึ้นตอนดังนี้
วิธีที่ 1. การใช้ปุ๋ยมูลสัตว์ ปุ๋ยมูลสัตว์ที่นิยมใช้กันทั่วๆ ไป ได้แก่ มูลไก่ มูลวัวและมูลสุกร แต่จากการทดลองเพาะไรแดงในถังซีเมนต์กลมโดยใช้มูลสัตว์ทั้ง 3 ชนิด ดังกล่าวปรากฏว่ามูลไก่ได้ผลดีที่สุด โดยมีวิธีดำเนินการดังนี้
- สูบน้ำจากบ่อลงในถังซีเมนต์กลมให้ระดับน้ำสูงจากพื้นบ่อประมาณ 40 เซนติเมตร
- เติมปุ๋ยมูลไก่แห้งลงในบ่อในอัตราส่วน 1.75 กรัม/ลิตร
- หลังจากเติมน้ำมูลไก่แห้งลงในบ่อแล้วประมาณ 2 - 3 วัน เติมเชื้อไรแดงลงในบ่อปริมาณ 5 กรัม/ตารางเมตร (น้ำหนักไรแดงเปียก)
- ไรแดงจะเริ่มมีปริมาณมากในวันที่ 3 - 4 หลังจากเติมเชื้อไรแดงลงในบ่อ
วิธีที่ 2. การใช้อาหารเม็ดสูตร สปช., วิรัตดา (2526) ได้ทดลองเพาะไรแดงในบ่อซีเมนต์ ขนาด 50 ตารางเมตร โดยใช้อาหารเม็ดสูตร สปช. ซึ่งมีส่วนประกอบของปลาป่น 16%, กากถั่วลิสงป่น 24%, กากถั่วเหลืองป่น 14%, รำละเอียด 30%, ปลายข้าว 15%, วิตามินแร่ธาตุ 1% โดยมีขั้นตอนในการดำเนินงานดังนี้
- เติมน้ำบาดาลลงในบ่อซีเมนต์ซึ่งวิดตากแห้งแล้ว 1 วันให้มีระดับน้ำสูงจากพื้นบ่อ 20 เซนติเมตร
- ใส่อาหารเม็ดสูตร สปช. 2 ลงในบ่อ (โรยอาหารเม็ดให้ทั่วพื้นบ่อ) ในอัตราส่วน 140 กรัม/ตารางเมตร ทิ้งไว้ 1 คืน
-ใส่ไรแดงลงในบ่อจำนวน 250 กรัม หรือ 5 กรัม/ตารางเมตร ทิ้งไว้ 1 คืน เติมน้ำเพิ่มสูงขึ้นอีก 20 เซนติเมตร
-หลักจากเพิ่มน้ำลงในบ่อแล้ว 3 วัน ไรแดงจะเริ่มมีปริมาณเพิ่มมากขึ้น
วิธีที่ 3. การใช้เลือดสัตว์, ผะอบ (2511) ได้ทดลองเพาะไรแดงโดยใช้เลือดสัตว์ ดินสวน และน้ำ ประกอบเป็น stock culture medium ในบ่อซีเมนต์ขนาด 4 – 5 ตารางเมตร โดยใช้เลือดสัตว์ 1 ลิตร + ดินสวน 910 กรัม + น้ำ 5 ลิตร เตรียมทิ้งไว้ 3 วัน นำมากรองและเติมน้ำบาดาลลงไปให้มีความเข้มข้น 1:20 (stock culture medium 1 ส่วน + น้ำบาดาล 20 ส่วน) และปล่อยไรแดงลงไปในบ่อๆ ละ 1,000 ตัว
การเพิ่มผลผลิตไรแดงในบ่อซีเมนต์
ศึกษาการเพาะเลี้ยงไรแดงในบ่อซีเมนต์ขนาด 50 ตารางเมตร ระดับน้ำสูงจากพื้นก้นบ่อ 30 - 40 เซนติเมตร รักษาคุณภาพของน้ำให้เหมาะสม คือ อุณหภูมิ 25 - 30 องศาเซลเซียส, สีของน้ำ เป็นสีเขียวใส, ความโปร่งใส 15 - 20 เซนติเมตร, ค่าความเป็นกรด - ด่าง (pH) 8.5 - 9.5 มิลลิกรัมต่อลิตร มีปริมาณออกซิเจนละลายอยู่ในนั้น (DO) 2.0 - 3.0 มิลลิกรัมต่อลิตร และสุดท้ายความเค็ม ต้องไม่เกิน 1 ส่วนในพัน จากนั้น 3 - 5 วัน เก็บเกี่ยวผลผลิตไรแดง 50 เปอร์เซ็นต์ เติมอินทรียวัตถุ 50 เปอร์เซ็นต์ ของการเติมครั้งแรกทุก 4 วัน และถ่ายน้ำเข้าออก 10 เซนติเมตร ทุก 7 วัน
จากผลการศึกษา พบว่า การผลิตไรแดงให้ได้ปริมาณมากสามารถทำได้โดยใช้อินทรียวัตถุร่วมกับปุ๋ยอนินทรีย์ อินทรียวัตถุที่ใช้คือ ปลาป่น (1,000 กรัม) กากถั่วเหลือง/ถั่วลิสง (300 กรัม) และรำละเอียด (2,500 กรัม) สำหรับปุ๋ยอนินทรีย์ทั้งนี้ที่ใช้คือ ปุ๋ย NPK สูตร 15-15-15 (200 กรัม) และปุ๋ยยูเรีย สูตร 45-0-0 (70 กรัม) ทั้งนี้อินทรียวัตถุทั้ง 3 ชนิดต้องนำไปหมักในภาชนะเฉพาะนานประมาณ 24 - 50 ชั่วโมง และกระจายอินทรียวัตถุให้ทั่วบ่อทิ้งไว้ 8 ชั่วโมง ก่อนเติมเชื้อไรแดง (ประมาณ 250 กรัม)
การประยุกต์นำกากของเสียจากโรงฆ่าสัตว์ไปเพาะเลี้ยงไรแดงในบ่อซีเมนต์
การนำกากของเสียจากโรงฆ่าสัตว์ไปเพาะเลี้ยงไรแดง สามารถทำเหมือนกับการเพาะเลี้ยงไรแดงทั่วไป โดยเพิ่มเติมการนำกากของเสียต่างๆ ได้แก่ มูลจากลำใส้/เศษอาหารในกระเพาะ น้ำเลือด เศษเครื่องในและพังผืด มาหมักเพื่อเป็นอาหารผสมในการเพาะเลี้ยงไรแดง และในการหมักต้องผสมกากของเสีย 11 ส่วน หญ้า/ฟาง 1 ส่วน: น้ำ 2 ส่วน: ปูนขาว 0.2 ส่วน หมักทิ้งไว้ประมาณ 2 - 3 วัน จะได้อาหารหมักสำหรับนำไปใช้เป็นอาหารแพลงค์ตอนพืช จากนั้นนำไปผสมกับปุ๋ยอนินทรีย์และเชื้อน้ำเขียวในบ่อเลี้ยงไรแดง ทิ้งไว้ 3 วัน ก่อนนำแม่พันธุ์ไรแดงลงไปเพาะเลี้ยง สำหรับวิธีการเพาะเลี้ยงไรแดงตามหลักวิชาการสามารถขอข้อมูลและคำปรึกษาเพิ่มเติมได้ที่ กรมประมง กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ หรือประมงจังหวัดทุกแห่ง
ผู้เรียบเรียง: ประเวศน์ ชำนาญ ตำแหน่ง: นักวิชาการสิ่งแวดล้อมชำนาญการ